Μάχες γνώρισαν όλοι οι πολιτισμοί, κάθε εποχής και σε κάθε γωνιά της γης. Η μάχη είναι η πιο αιματηρή έκφραση των σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπινες ομάδες. Μέσα στους αιώνες όμως δεν ανέπτυξαν όλοι οι λαοί την ίδια αντίληψη για το τι είναι μάχη. Μέχρι το 1700 ορισμένες αφρικάνικες φυλές μάχονταν από απόσταση. Νικούσε ο στρατός που πρώτος κατόρθωνε να φοβίσει τον εχθρό και να τον κάνει να υποχωρήσει. Πολλές ανατολικές κοινωνίες θεωρούσαν παράξενη την ιδέα της αντιπαράθεσης σε ένα πεδίο μάχης και προτιμούσαν τεχνικές ανάλογες με το γνωστό σε μας ανταρτοπόλεμο. Στο δυτικό κόσμο, οι αρχαίοι Έλληνες ήταν αυτοί που έκαναν πόλεμο όπως τον εννοούμε σήμερα. Μια άγρια αντιπαράθεση σε ανοιχτό χώρο, με αυστηρά καθορισμένη θέση και διάρκεια, όπου οι δύο αντίπαλοι στρατοί έχυναν το αίμα τους για τη νίκη.
Το χτύπημα των δοντιών
Ποιά είναι όμως η πραγματικότητα στα πεδία της μάχης; Ο κύριος σύντροφος των πολεμιστών όλων των εποχών είναι φυσικά ο φόβος. Ο ιστορικός Πολύβιος διηγείται ότι ο Αθηναίος στρατηγός Ιφικράτης (4ος αιώνας π.Χ.) παραπονιόταν επειδή πριν από κάθε μάχη δεν άκουγε τον ήχο που έκαναν τα όπλα των ανδρών του γιατί τα δόντια τους χτυπούσαν πιο δυνατά. Ίσως ο Πολύβιος να μην υπερέβαλε: πρόσφατες μελέτες της ψυχολογίας που έγιναν σε παλιούς πολεμιστές αποδεικνύουν ότι πριν από τη μάχη το 90% των εμπλεκομένων νοιώθουν συναισθήματα που ξεκινούν από ένα αίσθημα αδιαθεσίας και φτάνουν στην ακράτεια των ούρων.
